Leeuwarden

De meest onderschatte provinciestad van Nederland: een Friese stad met een eigen taal en cultuur, een scheve toren die duizelingwekkender is dan Pisa, en een opvallende dichtheid aan bezienswaardigheden per vierkante kilometer.

De Oldehove — de middeleeuwse toren van Leeuwarden, die meer scheefstaat dan de Toren van Pisa en al scheefstaat vanaf de bouw in de 16e eeuw

De stad in 60 seconden

Leeuwarden is de hoofdstad van Friesland — en Friesland is niet helemaal zoals de rest van Nederland. De Friezen hebben hun eigen taal (Frysk, een officiële taal van Nederland, gesproken door zo’n 450.000 mensen), hun eigen geschiedenis, hun eigen koeienras (de zwart-witte Friese koe, nu ‘s werelds meest voorkomende melkveeras) en een sterke identiteit die ouder is dan de Nederlandse staat.

De stad groeide rondom een middeleeuws terp in het vlakke Friese landschap, werd welvarend door zuivel en handel, en bracht een opmerkelijke reeks beroemdheden voort: kunstenaar M.C. Escher (hier geboren in 1898), spionne en danseres Mata Hari (hier geboren in 1876) en de 18e-eeuwse Friese stadhouder Willem IV van Oranje, wiens vrouw de Engelse prinses Anne van Hannover was.

Leeuwarden was Culturele Hoofdstad van Europa in 2018 — een ervaring die goede nieuwe culturele infrastructuur achterliet en de bekendheid van de stad aanzienlijk heeft vergroot. De meeste toeristen komen er nog steeds niet, wat uitsluitend hun verlies is.

Route

1. Oldehove — De scheve toren

Tijd hier: 30 minuten

De Oldehove is een middeleeuwse toren die al scheefstaat vanaf de bouw — de werkzaamheden begonnen in 1529, en de zachte Friese bodem begaf het vrijwel meteen. De bouwers probeerden dit te compenseren door de bovenste verdiepingen in de tegenovergestelde richting te buigen, waardoor een toren ontstond die zowel scheefstaat als gebogen is — een constructieve eigenaardigheid zonder weerga in Nederland en nauwelijks elders.

De scheve stand bedraagt zo’n 2 meter uit het lood — vergelijkbaar met Pisa, hoewel de toren korter is (40 meter). Het visuele effect is indrukwekkender dan de cijfers doen vermoeden: van onderaf omhoogkijken is de kanteling lichamelijk voelbaar.

De toren is te beklimmen (smalle trap, 183 treden) voor een panoramisch uitzicht over het vlakke Friese landschap — op een heldere dag zie je de Waddenzee.

Niet missen: Loop om de voet van de toren heen en bekijk hoe de onderkant verstevigd is met later metselwerk — herhaalde pogingen om de constructie te stabiliseren, elk een laag toe­voeging aan het archeologische verslag van menselijke koppigheid tegenover geologie.

Praktisch: Toegang ~€5; de klim is steil en de trap is smal. De moeite waard op een heldere dag.

Loop naar stop 2: Vanuit de Oldehove, loop naar het oosten langs de Kleine Kerkstraat naar het Fries Museum — 6 minuten.

2. Fries Museum — Het verhaal van Friesland

Tijd hier: 60 minuten

Het Fries Museum is een van de beste regionale musea van Nederland — geen voorbehoud, een feit. Het gebouw (een opvallend hedendaags pand uit 2013) herbergt een collectie die varieert van prehistorische terp­vondsten tot hedendaagse Friese kunst, met sterke onderdelen: middeleeuws goudsmeedwerk, 17e-eeuws zilver, de Friese schilderkunst (een eigen traditie, vrijwel onbekend buiten Friesland) en een uitgebreide Mata Hari-tentoonstelling.

Het Mata Hari-gedeelte is oprecht interessant, los van de beroemdheid van het onderwerp. Margaretha Zelle — geboren in Leeuwarden in 1876, gefusilleerd door de Fransen als spionne in 1917 — wordt gedocumenteerd van haar Leeuwarder kindertijd tot haar carrière als exotisch danseres in Parijs en haar proces. Het museum is eerlijk over de ambiguïteit van haar verhaal: ze was waarschijnlijk een dubbelagente, waarschijnlijk niet erg effectief, en zeker niet de meestersspion uit de populaire mythe.

De vaste collectie bevat ook een opmerkelijk gedeelte over Fries zilver — de metaalbewerking­traditie die enkele van de meest uitbundige decoratieve objecten van de 17e en 18e eeuw in Noord-Nederland voortbracht.

Niet missen: De galerij met hedendaagse Friese kunst op de bovenste verdieping — er hangt altijd wel een zaal met werk dat u nergens anders eerder gezien heeft.

Praktisch: Toegang €13. Reken op minstens een uur; het museum verdient het.

Loop naar stop 3: Vanuit het Fries Museum, loop naar het oosten door het Wilhelminaplein naar de Waag — 4 minuten.

3. Waag & Nieuwestad — Historisch centrum

Tijd hier: 25 minuten

De Waag (1598) op het Waagplein is het meest gefotografeerde historische gebouw van Leeuwarden — een stenen Renaissance­constructie die ooit goederen woog die de stadsmarkt binnenkwamen. Het is nu een restaurant, maar het gebouw en zijn ligging aan de gracht zijn het punt.

Loop de Nieuwestad en Voorstreek — de belangrijkste historische winkelstraten — van de Waag naar het Wilhelminaplein. Dit is de kern van middeleeuws Leeuwarden: smalle percelen, grachthuizen, gebouwen uit drie of vier eeuwen naast elkaar in comfortabele onverschilligheid voor hun onderlinge verschillen.

De Kelders — de ondergrondse kelders onder de Nieuwestad — zijn een geologische eigenaardigheid: omdat Leeuwarden op een terp (verhoogde heuvel) is gebouwd, liggen de kelders van sommige gebouwen op straatniveau, wat een netwerk van verdiepte passages en winkels onder de hoofdstraat creëert.

Niet missen: De gracht bij de Voorstreek — de Stadssingel en Tuinengrachten die de binnenstad omringen zijn een van Leeuwardens beste kenmerken, en het uitzicht vanaf de Brolbrug naar het noorden is het beeld dat in de meeste foto’s van de stad terug­keert.

Loop naar stop 4: Vanuit de Waag, loop naar het zuiden langs het Gouverneursplein naar het Princessehof — 5 minuten.

4. Princessehof Nationaal Museum voor Keramiek — Onverwachte diepgang

Tijd hier: 45 minuten

Het Princessehof is een van de grootste keramiekmusea van Europa, gehuisvest in een bijzonder gebouw: het 18e-eeuwse paleis waar Maria Louise van Hessen-Kassel (de Friese prinses die als stadhouder regeerde) woonde, en waar de jonge M.C. Escher als kind veel tijd doorbracht (zijn vader was directeur van het gebouw).

De collectie omvat Aziatische keramiek (een van de mooiste collecties Chinees en Japans porselein van Europa, inclusief Tang-dynastiefiguren, Ming-porselein en Japans Imari-aardewerk), Delfts aardewerk, Europese decoratieve keramiek uit vijf eeuwen en hedendaagse keramiek. Het Aziatische materiaal is bijzonder sterk — het arriveerde via de VOC in Nederland en bleef hier.

Niet missen: De tuin achter het paleis — een kleine, formele Nederlandse tuin die een indruk geeft van hoe de paleisgronden er ooit uitzagen, en een rustige plek om even te zitten.

Praktisch: Toegang €12,50. Het museum is op maandag gesloten.

Loop naar stop 5: Vanuit het Princessehof, loop naar het noorden langs de Grote Kerkstraat naar de Jacobijnerkerk — 4 minuten.

5. Geboorteplaats Mata Hari & Jacobijnerkerk — Stadswandeling

Tijd hier: 20 minuten

Op Kelders 33 (nu een schoenwinkel) markeert een plaquette de geboorteplaats van Margaretha Geertruida Zelle, geboren op 7 oktober 1876 — de vrouw die zichzelf omvormde tot Mata Hari, optrad als Indonesische prinses op de podia van Europa, een van de beroemdste vrouwen ter wereld werd en in 1917 door een Frans vuurpeloton werd gefusilleerd wegens spionage. De markering is bescheiden. Het verhaal niet.

De nabijgelegen Jacobijnerkerk (13e eeuw, onttrokken aan de eredienst) wordt nu als evenementenruimte gebruikt maar is soms open voor bezoek. Het exterieur — een gotische bakstenen hallenkerk — is een van de oudste overgebleven bouwwerken van Leeuwarden.

Loop door de Korenmarkt en het Nieuw Ruiterskwartier — de zijstraten tussen de Jacobijnerkerk en de Oldehove — om de rondwandeling door de binnenstad te voltooien. Dit gebied heeft de beste kleine cafés, onafhankelijke winkels en het meest intacte middeleeuwse stratenpatroon van de stad.

Niet missen: De geboorteplaats­plaquette van Escher op Keizersgracht 6 — waar Maurits Cornelis Escher op 17 juni 1898 werd geboren. Escher verliet Leeuwarden als kind en bracht zijn carrière door in Rome en Nederland, maar zijn geboorteplaats ligt hier. Het Escher Museum is in Den Haag, maar voor wie zijn werk kent is deze kleine plaquette aan een stil grachtstraatje verrassend ontroerend.

Eten & drinken

• Koffie: Koffie & Zo (Nieuwestad 41) — uitstekende koffie in de historische binnenstad, klein en goed.
• Lunch: Restaurant Wannee (Willemskade 66) — moderne Nederlandse keuken in een verbouwd pakhuis aan de gracht, sterk lunchmenu.
• Afsluiter: Café de Koperen Tuin (Grote Kerkstraat) — een klassieke Friese bruine kroeg met een goede selectie regionale bieren, waaronder Us Heit, de Friese craft brewery.

Praktische info

Geschiedenis & weetjes

• Fries is een echte taal. Frysk is een officiële taal van Nederland, gesproken door zo’n 450.000 mensen, voornamelijk in Friesland. Het is de nauwste levende verwant van het Oud-Engels — meer verwant aan het Engels dan aan het Nederlands. “Goedendag” in het Fries is Goeie, en “brood” is brea (Engels: bread; Nederlands: brood).
• Mata Hari was vrijwel zeker geen meesterspion. Het Franse proces van Margaretha Zelle in 1917 verliep grotendeels in het geheim en de bewijzen tegen haar waren dun. Historici denken nu dat ze enige informatie aan beide zijden doorspeelde maar niet de gesofisticeerde dubbelagente was van de populaire legende. Ze werd vrijwel zeker veroordeeld deels omdat ze een vrouw was, deels omdat ze een buitenlander was, en deels omdat het Franse leger na een reeks militaire rampen een zondebok nodig had.
• De Oldehove was gepland hoger te zijn dan de Dom van Utrecht. Toen de bouw in 1529 begon, voorzag het plan een toren van 80 meter — ambitieus naar Friese maatstaven. De bodemdaling beëindigde het project na drie jaar op 40 meter.
• Friese koeien veroverden de wereld. De zwart-witte Friese Holsteinerkoe — eeuwenlang gefokt in Friesland — is nu het dominante melkveegenus ter wereld. Meer dan 90% van het melkvee in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Australië is Fries of een Fries-kruis. De gehele wereldwijde zuivelindustrie draait op Friese genetica.
• Leeuwarden was Culturele Hoofdstad van Europa in 2018. De stad deelde de titel met Valletta (Malta) en Lviv (Oekraïne) en gebruikte de aanduiding om nieuwe culturele infrastructuur te bouwen, waaronder een gerenoveerd Fries Museum en een aanzienlijk verbeterde Oldehove-bezoekerservaring.